Dwa zdjęcia tego samego pola gwiazd, 2007 i 2015: w niebieskim kółku po lewej jasna gwiazda, po prawej w tym miejscu jej brak.

Gwiazdy, które zgasły bez wybuchu? Trop z fal grawitacyjnych

Większość najmasywniejszych gwiazd kończy życie w wybuchu supernowej. Nowa analiza danych z detektorów fal grawitacyjnych sugeruje jednak, że znaczna część czarnych dziur łączących się w układach podwójnych mogła powstać inaczej – po cichu, bez eksplozji. Autorzy podkreślają, że to na razie poszlaka, a nie dowód.

Gwiazda N6946-BH1 w galaktyce NGC 6946 na zdjęciach Kosmicznego Teleskopu Hubble’a z 2007 r. (po lewej, kamera WFPC2) i z 2015 r. (po prawej, kamera WFC3/UVIS). W zaznaczonym miejscu gwiazda zniknęła. Uważa się, że zginęła w wyniku nieudanej supernowej, prawdopodobnie zapadając się w czarną dziurę. Interpretacja pozostaje przedmiotem dyskusji. Źródło: NASA/ESA/C. Kochanek (OSU)

Gwiazdy, które nie wybuchają

Gdy masywna gwiazda wyczerpuje paliwo jądrowe, jej jądro zapada się pod własnym ciężarem. Zwykle towarzyszy temu supernowa: zewnętrzne warstwy zostają odrzucone, a z jądra powstaje gwiazda neutronowa albo czarna dziura. Teoretycy od dawna przewidują jednak, że czasem wybuch się nie udaje i jądro zapada się wprost w czarną dziurę. Taki scenariusz nazywa się nieudaną supernową.

Wypatrzenie go jest wyjątkowo trudne, bo gwiazda po prostu znika z nieba. Najgłośniejszym kandydatem jest N6946-BH1 w galaktyce NGC 6946: masywna gwiazda widoczna na zdjęciu Hubble’a z 2007 r., której na zdjęciu z 2015 r. już nie ma. Interpretacja tego zniknięcia nadal budzi dyskusje, a żadnego przypadku nie potwierdzono jednoznacznie.

Co widać w falach grawitacyjnych

Zespół związany z Caltech – Isaac Legred, Jacob Golomb i Katerina Chatziioannou, która kierowała badaniem – wykorzystał dane o łączeniu się czarnych dziur zarejestrowanym przez sieć LIGO, Virgo i KAGRA. Detektory wychwyciły już ponad 300 takich zdarzeń. W pracy użyto katalogu GWTC-4.0 (153 układy podwójne czarnych dziur), a główne wnioski sprawdzono na nowszym GWTC-5.0 (257 układów).

Zamiast zakładać gładki rozkład mas, badacze dopuścili istnienie odrębnej grupy czarnych dziur skupionych wokół 10 mas Słońca, oddzielonej od reszty luką masową. Dane ten pomysł poparły. Częstość łączenia się czarnych dziur osiąga wyraźny szczyt przy około 10 mas Słońca, a między 10 a 14 masami Słońca spada o mniej więcej dwa rzędy wielkości. W przedziale ok. 12–16 mas Słońca model przewiduje zdarzenia tak rzadkie, że przy obecnej czułości detektorów są nie do odróżnienia od zera. Do grupy przy 10 masach Słońca należy według modelu około trzech czwartych układów.

Jest też drugi trop – wirowanie. Uśredniona składowa spinów wzdłuż osi orbity ma w tej grupie węższy rozkład niż w reszcie populacji. Wyraźny szczyt w masach, luka i odmienne spiny razem sugerują wspólne pochodzenie.

Dlaczego to ważne

Szczyt przy 10 masach Słońca zauważono już wcześniej. Kłopot w tym, że standardowe rachunki przewidują wzrost częstości zaledwie kilkukrotny. Opierają się one na zwartości jąder gwiazd – im bardziej zwarte jądro, tym łatwiej o zapadnięcie bez wybuchu. Tymczasem w danych wzrost jest co najmniej pięćdziesięciokrotny. Wąska grupa gwiazd, których eksplozja zawodzi, mogłaby tę różnicę wyjaśnić. Część symulacji wybuchów supernowych również wskazuje na niewielki przedział mas, w którym takie niepowodzenia są najbardziej prawdopodobne.

Wynik pokazuje też, że fale grawitacyjne pozwalają badać śmierć gwiazd metodą, która nie wymaga wypatrywania wybuchu na niebie.

Skąd ostrożność

Autorzy sami zaznaczają, że nie znaleźli bezpośredniego dowodu na nieudane supernowe. Dane preferują istnienie luki, ale jej nie wymuszają: prawdopodobieństwo, że obie populacje rozdziela luka, wynosi ok. 88 proc. (85 proc. w GWTC-5.0). Kilka zdarzeń ma masy bliskie krawędzi luki, a wcześniejsze analizy, oparte na innych założeniach, wyraźnej luki nie wykazały. Ostrożniejszy wniosek brzmi więc tak: częstość łączenia się czarnych dziur o masach 12–16 mas Słońca jest o rzędy wielkości niższa niż przy 10 masach, ale jej dolna granica jest słabo znana. Lukę mogłyby też częściowo wypełniać czarne dziury powstałe z wcześniejszych połączeń.

Co dalej

Rozstrzygną kolejne obserwacje: im więcej zdarzeń, tym pewniej da się powiedzieć, czy luka naprawdę istnieje. Potrzebne będą też dokładniejsze, w pełni relatywistyczne symulacje zapadania się gwiazd w czarne dziury. Jeśli luka się utrzyma, będzie to mocny argument, że czarne dziury o masie około 10 mas Słońca rodzą się innym mechanizmem niż cięższe.

Źródła:

GŁÓWNE

Kontekstowe

Opracowanie: Agnieszka Nowak

Przewijanie do góry