Fragment galaktyki Andromedy z białym kwadratem oznaczającym gwiazdę oraz cztery kadry pokazujące ją przed wybuchem, w jego trakcie i po nim.

Olbrzym w Andromedzie pochłonął swoją towarzyszkę

Olbrzym w Andromedzie pochłonął towarzyszkę – proces trwał siedem lat

Gwiazda nieco mniejsza od Słońca wpadła do wnętrza rozdętego olbrzyma na obrzeżach galaktyki Andromedy i najprawdopodobniej połączyła się z nim w jedną. Całe zdarzenie trwało około siedmiu lat – od powolnego pojaśnienia po gwałtowny rozbłysk w październiku 2025 roku – a astronomowie zdążyli je uchwycić. NASA nazywa je pierwszym tego rodzaju przypadkiem, a wyniki ukazały się 18 listopada w Nature.

Gwiazda AT 2025abao („Bao”) na obrzeżach galaktyki Andromedy; biały kwadrat wskazuje jej położenie. Kadry po prawej, w barwach umownych, to obrazy w podczerwieni z kolejnych faz: spokojnej i prekursora (NEOWISE), wybuchu (SPHEREx) oraz po wybuchu (Webb). Obserwacje Webba z grudnia 2025 roku pozwoliły odtworzyć przebieg zdarzenia. Źródło: NASA, ESA, CSA, STScI, Viraj Karambelkar (Columbia), Kishalay De (Columbia); przetwarzanie: Alyssa Pagan (STScI); DSS, Robert Gendler

Dwie gwiazdy w jednej otoczce

Wiele gwiazd żyje w parach. Gdy starszy składnik pod koniec życia pęcznieje, jego zewnętrzne warstwy mogą objąć towarzyszkę. Powstaje wtedy wspólna otoczka – gaz otaczający jednocześnie jądro olbrzyma i krążącą w nim gwiazdę. Opór gazu hamuje towarzyszkę, jej orbita się kurczy, a energia orbitalna zamienia się w ciepło. Możliwe są dwa zakończenia: gwiazdy się scalają albo gaz zostaje odrzucony, a obie przeżywają w bardzo ciasnej orbicie. Ocalałe pary mogą z czasem dać początek gwiazdom neutronowym, czarnym dziurom czy źródłom fal grawitacyjnych, dlatego astrofizycy chcą dobrze rozumieć ten etap. Dotąd badano go głównie wstecz, odtwarzając skutki zdarzeń sprzed setek, a nawet milionów lat.

Siedem lat narastającego blasku

Układ nosi oznaczenie AT 2025abao, a zespół nazwał go po prostu Bao. Większy składnik to gwiazda na asymptotycznej gałęzi olbrzymów, czyli na bardzo zaawansowanym etapie ewolucji, gdy mocno się rozdyma. Badacze zwrócili na układ uwagę w lutym 2023 roku, gdy w danych wycofanej już misji NEOWISE zauważyli nietypową gwiazdę zmienną. Do 2018 roku jej jasność była stała, potem zaczęła rosnąć. We wrześniu 2024 roku naziemny teleskop WINTER pokazał, że z gwiazdy ucieka też pył. W lipcu 2025 roku SPHEREx podczas rutynowego przeglądu niespodziewanie zarejestrował, że – według NASA – źródło szybko słabnie w świetle widzialnym i jaśnieje w podczerwieni. Wreszcie 17 października 2025 roku Zwicky Transient Facility wykrył erupcję. Nadia Blagorodnova z Uniwersytetu Barcelońskiego, współautorka pracy, powiedziała, że po tak rozległej gwieździe spodziewano się wybuchu trwającego lata – tymczasem maksimum jasności nadeszło w ciągu tygodnia.

Co zobaczył Webb

Kluczowe okazały się obserwacje Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba z 24 grudnia 2025 roku, wykonane zaledwie 47 dni po maksimum blasku – to najwcześniejsza taka obserwacja po zdarzeniu tego typu. W ciągu trzech godzin teleskop zebrał dane w średniej podczerwieni, które pokazały pył wyrzucony przez większą gwiazdę na przestrzeni stuleci. Zespół porównał je z symulacjami, które prowadził Karel Temmink, doktorant z Uniwersytetu Radboud w Nijmegen. Pasujący model opisywał pierwotnego olbrzyma jako gwiazdę o masie około siedmiu mas Słońca, promieniu około 350 razy większym od słonecznego i jasności około 18 000 razy większej od słonecznej. Badacze nazwali go Wielkim Bao. Towarzyszka, Małe Bao, miała około 0,7 masy Słońca – to pierwsze oszacowanie masy towarzyszki w takim zdarzeniu. Początkowo model sugerował, że mogło jej zostać dość energii, by uciec, jednak dalsza analiza wykazała, że wpadła aż do jądra olbrzyma. Kishalay De z Uniwersytetu Columbia porównał to do wybuchu bomby wewnątrz żywej gwiazdy.

Dlaczego to ważne i co dalej

Według NASA po raz pierwszy udało się bezpośrednio zmierzyć sprawność ewolucji we wspólnej otoczce – i to na podstawie obserwacji prowadzonych w czasie rzeczywistym, a nie odtwarzania dawnych zdarzeń. Zespół szacuje, że wyrzucona została tylko około jedna dziesiąta otoczki, zbyt mało, by uwolnić obie gwiazdy, co przemawia za scaleniem. Viraj Karambelkar z Uniwersytetu Columbia, pierwszy autor pracy, zaznacza jednak, że to nie jedyna możliwość: obie gwiazdy mogły przetrwać w znacznie ciaśniejszej orbicie. Pył wciąż zasłania wnętrze układu, więc jego ostateczny stan poznamy dopiero za lata, a może dekady.

Takie pochłonięcie towarzyszki teoretycy przewidywali od wielu dziesięcioleci, ale nikt wcześniej nie zaobserwował go bezpośrednio. Kolejne przykłady mogą nadejść szybko. Niedawno wystrzelony Kosmiczny Teleskop Nancy Grace Roman ma prowadzić przegląd Galactic Bulge Time-Domain Survey, czyli obserwacje zmian jasności w zgrubieniu centralnym Galaktyki. Przyniesie ogromną liczbę zjawisk przejściowych, a Karambelkar spodziewa się napływu podobnych odkryć.

Źródła

GŁÓWNE:

Kontekstowe:

Opracowanie: Agnieszka Nowak

Przewijanie do góry