Ilustracja: duża pomarańczowa gwiazda z protuberancjami, obok niej mały biały karzeł i niebieska wiązka

Biały karzeł przy gwieździe jak Słońce wysyła impulsy radiowe

Astronomowie wskazali źródło zagadkowego sygnału radiowego z Galaktyki: jest nim biały karzeł, który co 7,9 minuty wysyła impuls radiowy i krąży wokół gwiazdy bardzo podobnej do Słońca. W zidentyfikowanych dotąd układach tego typu białemu karłowi towarzyszył czerwony karzeł. Odkrycie opisano 12 listopada w czasopiśmie Nature Astronomy.

Wizja artystyczna: biały karzeł wysyłający impulsy radiowe co 7,9 minuty krąży wokół gwiazdy typu G, bardzo podobnej do Słońca. Układ GPM J071507−114153 leży ponad 5000 lat świetlnych od Ziemi (ilustracja nie jest w skali). Źródło: ICRAR

Zagadkowe błyski co kilka minut

Długookresowe źródła przejściowe (ang. long-period transients, LPT) błyskają w zakresie radiowym w odstępach od kilku minut do kilku godzin. Dla porównania pulsary, czyli szybko wirujące gwiazdy neutronowe, wysyłają impulsy zwykle co ułamki sekund lub co kilka sekund. Pierwszy LPT znalazł zespół z Międzynarodowego Centrum Badań Radioastronomicznych (ICRAR) przy Curtin University w Australii; od tamtej pory poznano około tuzina takich obiektów.

Początkowo podejrzewano bardzo wolno wirujące gwiazdy neutronowe, lecz według teorii tak wolny pulsar nie powinien emitować fal radiowych. Gdy udało się zidentyfikować gwiazdy kilku źródeł, pojawił się wzorzec: biały karzeł w parze z czerwonym karłem. Biały karzeł to gęsta pozostałość po gwieździe pokroju Słońca – masa rzędu słonecznej zamknięta w kuli wielkości Ziemi; czerwony karzeł to mała, chłodna gwiazda.

Jak wytropiono GPM J071507−114153

Układ GPM J071507−114153 wykryto pod koniec 2024 roku w przeglądzie Galaktyki wykonanym radioteleskopem Murchison Widefield Array (MWA) w Zachodniej Australii, metodą opracowaną przez doktoranta Csanáda Horvátha. Błyski nadchodziły regularnie jak w zegarku, co 7,9 minuty, po czym na całe tygodnie milkły. Dopiero zestawienie wszystkich wykryć i okresów ciszy ujawniło regułę: impulsy widać przez około sześć godzin, a potem przez 26 godzin ich nie ma. Najprostsze wyjaśnienie to układ podwójny o okresie orbitalnym wynoszącym 32 godziny, w którym impulsy są widoczne tylko przy odpowiednim ustawieniu gwiazd.

Radioteleskop MeerKAT w RPA zawęził położenie źródła do skrawka nieba z jedną słabą gwiazdą. Jej widmo, zarejestrowane w Obserwatorium W. M. Keck na Mauna Kea, zaskoczyło badaczy: to nie czerwony karzeł, lecz gwiazda typu widmowego G o masie i temperaturze niemal takich jak Słońce. Układ leży ponad 5000 lat świetlnych od nas.

Ważenie niewidocznego partnera

Skąd pewność, że impulsy nie pochodzą od gwiazdy neutronowej? Wskazówką jest czas ich nadejścia: gdy źródło krąży po orbicie, sygnał dociera nawet o cztery sekundy wcześniej lub później, bo fale pokonują raz dłuższą, raz krótszą drogę. To pozwala ocenić rozmiar orbity. Widmo gwiazdy typu G prawie się nie przesuwa, więc jest ona znacznie cięższa od partnera. Z połączenia tych danych z okresem orbitalnym wynika, że obiekt wysyłający impulsy ma około dwóch trzecich masy Słońca – za mało na gwiazdę neutronową, w sam raz na białego karła.

Po raz pierwszy sygnał był na tyle wyraźny, by zobaczyć ruch białego karła po orbicie. Jak mówi kierujący badaniem dr Sam McSweeney, pulsacje pochodzą więc z obszaru w pobliżu białego karła, a być może od niego samego. Impulsy posłużyły też jako narzędzie do badania gwiazdy-towarzyszki: zespół wykrył na gwieździe typu G rozbłyski podobne do tych, które na Ziemi wywołują zorze polarne. Biały karzeł przeszedł ponadto za silnie namagnesowanym obszarem, najpewniej protuberancją – wielką pętlą plazmy unoszącą się nad powierzchnią gwiazdy.

Dlaczego to ważne i co dalej

Autorzy przypuszczają, że para powstała w fazie wspólnej otoczki: przyszły biały karzeł rozdął się w olbrzyma i pochłonął towarzyszkę, co skurczyło orbitę, zanim olbrzym zrzucił zewnętrzne warstwy. Takie układy mogą być w Galaktyce dość pospolite, ale biały karzeł obok jasnej gwiazdy ginie w jej blasku. Fale radiowe przedostają się przez ten blask, więc przeglądy radiowe mogą odsłonić całą dotąd niewidoczną populację. To ważne także dla badań supernowych: część układów z białymi karłami uważa się za przodków supernowych typu Ia, używanych jako świece standardowe do mierzenia odległości we Wszechświecie.

Nie oznacza to, że wszystkie LPT mają to samo pochodzenie. Mechanizm samej emisji radiowej wciąż czeka na wyjaśnienie, a klasa może obejmować kilka typów obiektów. Więcej mogą przynieść obserwacje Square Kilometre Array (SKA), którego prekursorami są MWA i MeerKAT. Zdaniem McSweeneya, skoro takie odkrycia dają już instrumenty poprzedzające SKA, po jego ukończeniu znajdziemy znacznie więcej tego typu układów.

Źródła

Główne:

Kontekstowe:

Opracowanie: Agnieszka Nowak

Przewijanie do góry