Kolorowy obraz gromady galaktyk z trzema wycinkami: w górnym zaznaczono supernową SN Ares obok jasnej gwiazdy, w dolnych podpisano opóźnienia 76 i 73 lata.

Supernowa, która wróci za 73 lata

Kosmiczny teleskop Jamesa Webba zarejestrował eksplozję gwiazdy, do której doszło niemal 9 miliardów lat temu. Jej światło, ugięte przez masywną gromadę galaktyk, dotarło do nas kilkoma drogami. Pierwszy obraz supernowej SN Ares widzimy już dziś, a kolejne dotrą do nas dopiero za około 73 i 76 lat. To najdłuższe opóźnienia, jakie przewidziano dla znanej supernowej soczewkowanej.

Obraz gromady galaktyk MACS J0308.9+2645 z kosmicznych teleskopów Webba i Hubble’a, na którym widać wielokrotnie zobrazowaną galaktykę macierzystą SN Ares. Etykieta w lewym górnym rogu wskazuje filtry użyte dla poszczególnych kanałów barwnych, a w prawym dolnym rogu podano orientację i skalę obrazu. Wycinki przedstawiają trzy obrazy galaktyki macierzystej, z przewidywanymi opóźnieniami czasowymi dla obrazów 1.1 (ok. 73 lat) i 1.2 (ok. 76 lat). Obraz 1.3 to zdjęcie z odkrycia SN Ares, na którym widać dużą galaktykę gwiazdotwórczą i jasną gwiazdę z pierwszego planu. Źródło: C. Larison i in., arXiv (2026), DOI: 10.48550/arXiv.2610.33161

Kosmiczna soczewka z opóźnieniem

Według ogólnej teorii względności masa zakrzywia czasoprzestrzeń, a wraz z nią tory promieni świetlnych. Gdy między nami a odległym źródłem leży gromada galaktyk, działa ona jak potężna soczewka grawitacyjna. Światło tego samego obiektu dociera wtedy do nas kilkoma drogami, więc widzimy go w kilku miejscach nieba jednocześnie.

Drogi te różnią się długością i przebiegają przez różne obszary potencjału grawitacyjnego, dlatego każdy obraz dociera do nas z innym opóźnieniem. W przypadku supernowej oznacza to, że ten sam wybuch możemy zobaczyć kilka razy, w różnych momentach jego przebiegu. Dotychczas znane opóźnienia wynosiły zwykle od godzin do kilkunastu miesięcy, a dla kilku nowszych obiektów przewidywano najwyżej kilka lat.

Odkrycie w danych Webba

Zespół kierowany przez Conora Larisona z Instytutu Naukowego Kosmicznego Teleskopu (STScI) zauważył supernową w sierpniu 2025 roku. Zdjęcia w podczerwieni, wykonane kamerą NIRCam w ramach programu VENUS, przedstawiały gromadę galaktyk MACS J0308.9+2645. W jej tle znajduje się masywna galaktyka macierzysta, widoczna na trzech obrazach. Supernowa jest widoczna w pierwszym z nich, na tle dużej galaktyki gwiazdotwórczej, tuż obok jasnej gwiazdy z pierwszego planu.

Widmo zarejestrowane spektrografem NIRSpec wykazało linie helu i wodoru. To cecha charakterystyczna supernowej typu IIb, czyli wybuchu gwiazdy, która przed eksplozją straciła większość zewnętrznej, wodorowej otoczki. Przesunięcie ku czerwieni wynosi z = 1,276, co oznacza, że światło wyruszyło w drogę około 8,8 mld lat temu, gdy Wszechświat miał mniej więcej 5 mld lat. Według autorów jest to najbardziej odległa supernowa typu IIb potwierdzona spektroskopowo.

Z porównania z lokalnymi supernowymi tego typu wynika, że widmo zarejestrowano około 34 dni po maksimum jasności. Czas liczymy tu w układzie odniesienia samej supernowej, bo ekspansja Wszechświata rozciąga upływ czasu dla obserwatora z Ziemi. Taki wgląd w późną fazę wybuchu odległej gwiazdy, pozbawionej zewnętrznych warstw, jest rzadkością.

Siedemdziesiąt lat czekania

Czas pojawienia się kolejnych obrazów badacze oszacowali na podstawie trzech niezależnych modeli rozkładu masy w gromadzie. Najlepsze przewidywania to około 73 i 76 lat po zaobserwowanym obrazie, czyli około lat 2098 i 2101. Wyniki poszczególnych modeli mieszczą się w przedziale od około 70 do 77 lat, stąd w tytule pracy mowa o przewidywanym opóźnieniu rzędu 70 lat.

Opóźnienie zależy od tempa ekspansji Wszechświata. Autorzy szacują, że różnica 3 km/s/Mpc w wartości stałej Hubble’a zmienia je o około 5 lat, przy czym niższa stała oznacza dłuższe czekanie. Dokładny pomiar czasu pojawienia się kolejnych obrazów pozwoli więc wyznaczyć stałą Hubble’a niezależnie od klasycznej drabiny odległości i od obserwacji mikrofalowego promieniowania tła. W sporze o tzw. napięcie Hubble’a, czyli rozbieżność między tymi dwiema metodami, taki niezależny pomiar ma duże znaczenie.

Na wynik trzeba będzie jednak poczekać do końca stulecia, więc zespół już teraz przygotowuje grunt. Planowane obserwacje spektroskopowe gromady spektrografem NIRSpec mają doprecyzować modele soczewki. Mają też dostarczyć widma galaktyki macierzystej w miejscu supernowej, co pozwoli odjąć jej wkład od widma samego wybuchu.

Dlaczego to ważne i co dalej

Według wniosku obserwacyjnego Teleskopu Webba, SN Ares to dopiero trzecia odkryta silnie soczewkowana supernowa powstała w wyniku zapadnięcia się jądra masywnej gwiazdy. Wcześniejsze tego typu obiekty, m.in. supernowa Refsdala oraz Requiem i Encore, dały już pierwsze pomiary stałej Hubble’a tą metodą. Znacznie szybciej, bo za mniej więcej rok i sześć lat, przewidywane jest ponowne pojawienie się supernowych Athena i Encore, co pozwoli sprawdzić dokładność samych modeli soczewek.

Źródła

Główne:

Kontekstowe:

Opracowanie: Agnieszka Nowak

Przewijanie do góry