Nierówny pierścień od ciemnej czerwieni po żółtą biel na czarnym tle; najjaśniejszy łuk u dołu, słabsza góra.

Pierścień wokół M87* potwierdzony niezależną metodą

Pierwszy obraz czarnej dziury obiegł świat w 2019 roku, ale astronomowie wciąż pytali, ile w widocznym na nim pierścieniu jest rzeczywistości, a ile skutków przetwarzania danych. Badacze z australijskiej agencji naukowej CSIRO odpowiedzieli metodą, która nigdy nie widziała czarnej dziury, a mimo to odtworzyła ten sam pierścień. Wyniki opublikowano 12 listopada 2026 roku w Nature.

Otoczenie czarnej dziury w centrum galaktyki M87 odtworzone niezależną metodą GenDIReCT. Średnica i orientacja pierścienia zgadzają się z obrazem Teleskopu Horyzontu Zdarzeń z 2019 roku. Źródło: Event Horizon Telescope Collaboration i in. 2019

Obraz, który trzeba było wydobyć z danych

Teleskop Horyzontu Zdarzeń (EHT) to sieć radioteleskopów rozmieszczonych na kilku kontynentach, które działają razem jak jeden instrument wielkości planety. Technika ta nazywa się interferometrią wielkobazową (VLBI). Cel obserwacji to supermasywna czarna dziura w centrum galaktyki M87, oddalonej od nas o ok. 55 mln lat świetlnych. Dr Samuel Lai z CSIRO porównuje to do próby sfotografowania pączka z dziurką na Księżycu z własnego ogrodu.

Teleskopów jest jednak niewiele, więc dane mają dziury, a obraz trzeba odtworzyć algorytmem. Dochodzą błędy wnoszone przez przyrządy i atmosferę. Zwykle się je szacuje i koryguje, ale resztki błędów mogą zniekształcić wynik. W 2019 roku cztery niezależne zespoły w ramach kolaboracji EHT otrzymały pierścień, różnił się jednak szczegółami. Jedna z późniejszych reanaliz, z 2022 roku, zamiast pierścienia pokazała jądro i dżet. Pytanie o wiarygodność kształtu pozostało więc otwarte.

Trójki zamiast par

Zespół CSIRO zmienił sposób łączenia pomiarów. Zazwyczaj zestawia się dane z par teleskopów. Australijczycy użyli tzw. niezmienników domknięcia (ang. closure invariants), które łączą sygnały z trzech teleskopów naraz. Dzięki temu można wyeliminować błędy atmosferyczne i instrumentalne zamiast je szacować.

Obraz odtwarzał model GenDIReCT, czyli generatywny model uczenia głębokiego. Uczono go m.in. na zwykłych zdjęciach kotów, psów i samochodów. O czarnych dziurach nie wiedział więc nic. Sprawdzono go na wielu strukturach innych niż pierścienie oraz na rzeczywistych danych innych galaktyk, m.in. Centaurus A. Potem proces uczenia i testów zamrożono, by nikt nie mógł niczego dostrajać pod oczekiwany wynik. Dopiero 4 grudnia 2025 roku model dostał do analizy dane z M87.

Ten sam pierścień, drobne różnice

Pierścień pojawił się we wszystkich analizowanych zestawach danych. Autorzy pokazują m.in. obserwacje z kwietnia 2017, 2018 i 2021 roku. Jego wygląd i średnica pasują do czarnej dziury o masie ok. 6,5 mld mas Słońca, na którą patrzymy niemal z góry, jak w oko cyklonu. W porównaniu z obrazami współpracy EHT zgadzają się średnica i orientacja. Różnią się drobne szczegóły: grubość pierścienia i rozkład jasności wzdłuż jego obwodu.

Żeby wykluczyć zarzut, że to sztuczna inteligencja narysowała to, co trzeba, autorzy opracowali też drugą metodę, opartą na klasycznych technikach statystycznych. Na nowych danych, przygotowanych z niezmienników domknięcia, również potwierdziła ona strukturę pierścienia. Według autorów jest to pierwsza naprawdę niezależna walidacja obrazu EHT. Dr Laurent Loinard, dyrektor współpracy EHT, ocenił, że metoda odtwarza pierścień w danych z kilku lat obserwacji w dobrej zgodzie z opublikowanymi wynikami kolaboracji.

Co to oznacza i co dalej

To nie jest nowy obraz. Nie zebrano nowych obserwacji, tylko przeanalizowano ponownie te same dane EHT innym sposobem. Ma to jednak wagę, bo wzmacnia przekonanie, że pierścień jest prawdziwą cechą otoczenia czarnej dziury, a nie artefaktem rekonstrukcji. Spory o szczegóły, takie jak dokładna grubość czy rozkład jasności, mogą trwać dalej.

Metoda może się przydać także poza astronomią. Zespół wskazuje obrazowanie medyczne i mapowanie trzęsień ziemi, czyli wszędzie tam, gdzie łączy się dane z wielu czujników, by odtworzyć nieznaną strukturę. Autorami pracy są Samuel Lai, Nithyanandan Thyagarajan, Ivy Wong i Foivos Diakogiannis z CSIRO.

Źródła

Główne:

Kontekstowe:

Opracowanie: Agnieszka Nowak

Przewijanie do góry