Schemat na tle Drogi Mlecznej: czerwona gwiazda i okrążająca ją niebieska, satelita w rogu oraz trzy teleskopy z liniami widm.

Niewidzialny towarzysz olbrzyma: ciężka gwiazda neutronowa?

Czerwony olbrzym w układzie J0008+0128 krąży wokół czegoś, czego nie widać, a z jego ruchu wynika, że niewidoczny towarzysz ma od 1,8 do 2,8 masy Słońca. Najprawdopodobniej to gwiazda neutronowa, jedna z najcięższych, jakie znamy, i to w układzie, którego nie potrafią odtworzyć symulacje komputerowe. Wyniki opublikowano 11 listopada w czasopiśmie Science Advances.

Schemat układu J0008+0128. Centralna czerwona gwiazda jest widocznym czerwonym olbrzymem, podczas gdy niebieska gwiazda oznacza niewidzialną supermasywną gwiazdę neutronową. Trzy teleskopy naziemne (od lewej do prawej) to SDSS / APOGEE, LAMOST i NOT, które są używane do uzyskiwania pomiarów widmowych i prędkości radialnej. Satelitą w lewym górnym rogu jest Gaia, który dostarcza danych astrometrycznych. Źródło zdjęcia głównego: Xinlin Zhao/CQU

Jak wykryć coś, czego nie widać

Gwiazdy neutronowe i czarne dziury w układach podwójnych często zdradza wyłącznie grawitacja. Jeśli widoczna gwiazda krąży wokół punktu, w którym nic nie świeci, jej ruch pozwala obliczyć masę niewidocznego składnika. Wykorzystuje się tu efekt Dopplera: widmo gwiazdy, czyli jej światło rozłożone na barwy, przesuwa się ku czerwieni, gdy gwiazda oddala się od nas, i ku fioletowi, gdy się zbliża. Z cyklicznych zmian tego przesunięcia wyznacza się okres i kształt orbity.

Zespół z Narodowych Obserwatoriów Astronomicznych Chińskiej Akademii Nauk szuka takich układów w danych z wielkich przeglądów spektroskopowych, m.in. LAMOST i APOGEE, a także w pomiarach położeń gwiazd wykonanych przez satelitę Gaia. Wśród kandydatów znalazł J0008+0128: czerwonego olbrzyma, czyli starzejącą się, silnie rozdętą gwiazdę, i towarzysza, którego nie widać.

Co wiadomo o niewidocznym towarzyszu

Orbita ma okres 1218 dni, czyli około 3,3 roku, i jest niemal kołowa. Masa towarzysza mieści się według autorów między 1,8 a 2,8 masy Słońca, a najlepsze oszacowanie wynosi 2,2. Dla porównania typowa gwiazda neutronowa waży około 1,4 masy Słońca, a pulsar PSR J0952−0607, jeden z najcięższych dobrze zmierzonych, około 2,35.

Co to może być? Biały karzeł nie wchodzi w grę, bo jego masa nie może przekroczyć około 1,4 masy Słońca (to granica Chandrasekhara). Widmo olbrzyma wygląda jak widmo pojedynczej gwiazdy, bez śladu drugiego świecącego składnika, więc nie chodzi o parę zwykłych gwiazd. Promień olbrzyma stanowi zaledwie około 2% promienia jego powierzchni Roche’a, czyli obszaru, z którego materia mogłaby przepłynąć do towarzysza. Gwiazda nie oddaje więc obecnie materii.

Zostaje gwiazda neutronowa albo czarna dziura. Górna granica oszacowania wchodzi w tzw. lukę masową, czyli przedział od około 2,5 do 5 mas Słońca, w którym znamy zaskakująco mało pozostałości po gwiazdach. Autorzy uważają jednak, że najlepiej pasuje gwiazda neutronowa. Najbliższym znanym odpowiednikiem jest Gaia NS1, kandydat na gwiazdę neutronową o masie około 1,9 masy Słońca, krążący po orbicie trwającej około dwóch lat.

Orbita, której nie wyjaśniają modele

Gwiazda neutronowa może urosnąć ponad typową masę, zabierając materię towarzyszowi. Tu jednak orbita jest zbyt szeroka, a olbrzym nie przekazuje materii. Zespół przeprowadził około 300 tysięcy symulacji ewolucji układów podwójnych (z użyciem kodu POSYDON) i żadna nie odtworzyła właściwości fizycznych i orbitalnych zbliżonych do J0008+0128. Zdaniem autorów mało prawdopodobne, by rzadkość takich układów wynikała wyłącznie z ograniczeń próbkowania w symulacjach. Wskazuje ona raczej na silne ograniczenie ewolucyjne.

Proponowane wyjaśnienia są dwa. Pierwsze: supernowa pojedynczej gwiazdy może w rzadkich przypadkach wytworzyć gwiazdę neutronową o tak dużej masie. Drugie: układ był pierwotnie potrójny. Dwie masywne gwiazdy tworzyły ciasną parę wewnętrzną, a jej składniki mogły się połączyć na różnych etapach ewolucji, czyli gwiazda neutronowa ze zwykłą gwiazdą albo dwie gwiazdy neutronowe. Trzecia gwiazda, dzisiejszy olbrzym, pozostała na dalekiej orbicie.

Dlaczego to ważne i co dalej

Maksymalna masa gwiazdy neutronowej zależy od tego, jak sztywna jest materia w jej wnętrzu, czyli jak mocno opiera się ściskaniu. Opisuje to tzw. równanie stanu, wciąż nierozstrzygnięty problem fizyki. Każda wiarygodnie zmierzona ciężka gwiazda neutronowa ogranicza wachlarz teorii materii w ekstremalnych gęstościach. Song Wang z NAOC, współautor pracy, mówi, że jego zespół znalazł w danych z przeglądów już ponad dziesięć gwiazd neutronowych, a J0008+0128 jest wśród nich najmasywniejsza.

Układ nie jest odosobniony. Gaia BH2 i G3425, również czerwone olbrzymy z niewidocznymi towarzyszami na szerokich orbitach, trudno wyjaśnić standardową ewolucją. Sugeruje to, że teoria układów podwójnych i supernowych wymaga poprawek. Zespół liczy, że kolejne wydanie katalogu misji Gaia, zapowiedziane na grudzień, zawęzi oszacowanie masy niewidocznego składnika. Pozwoli to lepiej ocenić, czy leży on w luce mas, czy po stronie zwykłych gwiazd neutronowych.

Źródła

GŁÓWNE:

Kontekstowe:

Opracowanie: Agnieszka Nowak

Przewijanie do góry