12 listopada 2026 roku ESA udostępniła pierwszą dużą porcję danych z teleskopu Euclid. To ponad rok obserwacji. Obejmuje obszar nieba wielkości 9500 tarcz Księżyca w pełni i zawiera światło ponad miliarda obiektów. Zbiór jest fundamentem największej w historii trójwymiarowej mapy kosmosu, choć na wyniki kosmologiczne trzeba jeszcze poczekać.

Teleskop do badania ciemnej strony Wszechświata
Euclid wystartował w lipcu 2023 roku, a regularne obserwacje przeglądowe rozpoczął 14 lutego 2024 roku. Ma wyjaśnić naturę ciemnej materii i ciemnej energii, czyli składników, które według obecnych modeli stanowią większość zawartości Wszechświata, a których wciąż nie umiemy zidentyfikować. Fotografuje miliardy galaktyk w świetle widzialnym i bliskiej podczerwieni, a dla milionów z nich mierzy odległości, by odtworzyć historię ostatnich 10 miliardów lat. Pracuje poza atmosferą Ziemi, która rozmywa i osłabia światło, więc widzi ostrzej niż teleskopy naziemne.
Co dokładnie opublikowano
Zbiór nazwano DR1-Foundation. Powstał z około 13 miesięcy obserwacji, od wiosny 2024 do wiosny 2025 roku, i obejmuje 1900 stopni kwadratowych nieba, czyli około 14 procent obszaru, który Euclid zbada w ciągu sześcioletniej misji. To około 1,7 petabajta danych: surowe klatki, skalibrowane obrazy, katalogi i widma. Wcześniejsze publikacje opierały się na kilku dniach obserwacji i około 60 stopniach kwadratowych, więc, jak mówi Valeria Pettorino, naukowczyni projektu Euclid w ESA, skala jest teraz zupełnie inna.
Widmo powstaje, gdy światło obiektu rozszczepia się na tęczę. Położenie linii widmowych zdradza skład chemiczny i odległość. Euclid szuka przede wszystkim linii wodoru (H-alfa) w galaktykach gwiazdotwórczych, a w zbiorze są widma ponad 160 milionów źródeł.
Soczewki, kwazary i gromady
W danych jest ponad 900 milionów galaktyk i około 15 tysięcy kandydatów na silne soczewki grawitacyjne. To układy, w których masa galaktyki na pierwszym planie tak mocno zakrzywia światło obiektu z tła, że powstają łuki lub pierścienie. Soczewką bywa jedna galaktyka na kilka tysięcy, ale pozwala ona zważyć galaktykę razem z niewidoczną ciemną materią i badać tempo rozszerzania się Wszechświata. Według ESA to największy katalog takich układów w historii, większy niż wszystkie dotychczasowe razem wzięte. Wyszukano je dzięki uczeniu maszynowemu i tysiącom ochotników z projektu Space Warps. Wszystkie znaleziono tym samym teleskopem i tą samą metodą, więc można je badać jako populację, a nie zbiór pojedynczych ciekawostek.
Kandydatów na kwazary jest ponad 60 milionów. Kwazar to faza życia masywnej galaktyki, w której materia spadająca na supermasywną czarną dziurę w jej centrum świeci wyjątkowo jasno. Euclid wykrył już kwazar z czasów, gdy Wszechświat miał 5 procent obecnego wieku. Na razie są to jednak kandydaci i wymagają potwierdzenia.
Euclid dostarcza też danych o gromadach galaktyk i ich przodkach, protogromadach, dla których mierzy przesunięcie ku czerwieni bezpośrednio. W setkach gromad dostrzegł światło międzygromadowe: słabą poświatę gwiazd wyrwanych z galaktyk podczas ich oddziaływań i łączenia się. To skamieniały zapis historii gromady, który może wskazywać przebieg niewidocznych nici ciemnej materii.
Dlaczego to ważne i co dalej
DR1-Foundation to pierwszy etap. Dane do analiz kosmologicznych, w tym obserwacje słabego soczewkowania i dane o gromadach, dojdą w pełnym DR1 w połowie 2027 roku, więc oficjalnych wyników kosmologicznych z tych danych nie należy oczekiwać wcześniej. Dane są jednak jawne i zespoły z całego świata mogą już szukać w nich rzadkich obiektów.
Źródła
Główne:
Kontekstowe:
- Universe Today, Euclid’s First Data Release: A Stepping Stone to its 3D Map of the Sky,
- Physics World, ESA’s Euclid mission unveils treasure trove of cosmic data,
- PAP / Nauka w Polsce, o udziale polskich firm w misji Euclid
Opracowanie: Agnieszka Nowak
Wolisz czytać regularnie? Dołącz do cotygodniowego newslettera 🚀


