Kandydat na szóstą planetę karłowatą. Obserwatorium Rubin odkryło 2026 ED138 w odległym pasie Kuipera

Obserwatorium im. Very C. Rubin w Chile znalazło w odległym pasie Kuipera obiekt, który może okazać się szóstą uznaną planetą karłowatą. Oznaczony jako 2026 ED138, ma według wstępnych szacunków od 600 do 1500 km średnicy. Odkrycie ogłoszono 27 października, ale ciało czeka jeszcze na potwierdzenie.

To zdjęcie przedstawia orbitę nowo odkrytej kandydatki na planetę karłowatą 2026 ED138 (ED138), obserwowaną przez Obserwatorium Very C. Rubin w ramach NSF–DOE. Zdjęcie jest złożeniem kilku zdjęć wykonanych przez Rubin między 4 marca a 11 lipca 2026 roku w odstępach oznaczonych turkusowymi okręgami. ED138 jest widoczna w centrum każdego okręgu. Źródło: NSF–DOE Obserwatorium Vera C. Rubin/NOIRLab/SLAC/AURA Podziękowanie: Przetwarzanie obrazu: M. Jurić (UW), D. de Martin & M. Zamani (NSF NOIRLab)

Ukryty w gąszczu gwiazd

Za orbitą Neptuna rozciąga się pas Kuipera, czyli rozległy obszar lodowych ciał, które pozostały po formowaniu Układu Słonecznego. Obiekty krążące poza Neptunem nazywamy transneptunowymi. Większość z nich jest niewielka, ale te największe, pod wpływem własnej grawitacji, przyjmują kształt kulisty. To jedno z kryteriów, które musi spełniać planeta karłowata. Międzynarodowa Unia Astronomiczna uznaje dziś pięć takich ciał: Plutona, Ceres, Eris, Haumeę i Makemake.

Dotąd 2026 ED138 umykał obserwacjom, bo leży w pobliżu płaszczyzny Drogi Mlecznej, gdzie pole gwiazd jest wyjątkowo gęste. Powoli przesuwający się obiekt łatwo zgubić w takim tłumie. Z pomocą przyszło Obserwatorium Rubin, które regularnie skanuje niebo półkuli południowej.

Jak go znaleziono

Odkrywcą jest Matthew Holman z Center for Astrophysics | Harvard & Smithsonian. Wieczorem 13 października przeszukiwał dane obserwatorium z wcześniejszej części roku za pomocą algorytmu opracowanego wspólnie z Kevinem Napierem. Program analizuje miliardy pojedynczych detekcji i łączy te, które należą do tego samego poruszającego się obiektu. Moją pierwszą reakcją było podekscytowane niedowierzanie – wspomina Holman.

Mario Jurić z Uniwersytetu Waszyngtońskiego, który kieruje w obserwatorium zespołem badającym Układ Słoneczny, odnalazł w katalogu kolejne 20 obserwacji. W sumie Simonyi Survey Telescope, główny teleskop obserwatorium, zarejestrował obiekt 30 razy w ciągu 20 nocy, między 4 marca a 11 lipca 2026 roku. Dodatkowo w archiwum kamery DECam, działającej na teleskopie im. Victora M. Blanco, znaleziono zdjęcia z 2016 roku. Dzięki nim orbitę udało się prześledzić na przestrzeni ponad dziesięciu lat. Odkrycie ogłosiło Minor Planet Center, a Jurić i Holman przedstawili wyniki na dorocznym spotkaniu Division for Planetary Sciences w Spokane.

Co już wiemy

Obecnie 2026 ED138 jest oddalony od Słońca o około 46 jednostek astronomicznych (j.a.), czyli 46 razy dalej niż Ziemia. Pluton krąży średnio w odległości 40 j.a. Orbita jest nachylona do płaszczyzny Układu Słonecznego o prawie 25 stopni, co wskazuje na zaburzenia grawitacyjne ze strony Neptuna. Astronomowie zaliczają go do tzw. gorących obiektów klasycznych pasa Kuipera. Słowo gorący nie dotyczy temperatury: tak nazywa się obiekty na orbitach mocno nachylonych do płaszczyzny Układu Słonecznego, niezwiązane rezonansem z Neptunem, które zostały kiedyś wytrącone z pierwotnych torów. Pluton należy do innej grupy – ciał uwięzionych w rezonansie z Neptunem.

Średnicę oszacowano na podstawie odległości, jasności i albedo, czyli zdolności powierzchni do odbijania światła. Przedział jest szeroki, od 600 do 1500 km, bo bez obserwacji w podczerwieni nie da się dokładnie ustalić albedo. Jurić mówi o obiekcie wielkości około tysiąca kilometrów. Dla porównania Ceres, najmniejsza z uznanych planet karłowatych, ma około 940 km. Obiekt jest jasny jak na swoją odległość, więc zespół dokładnie sprawdzał, czy nie doszło do pomyłki.

To wciąż wyniki wstępne. Aby dokładnie określić rozmiar i naturę ciała, potrzebne będą obserwacje w podczerwieni.

Dlaczego to ważne

Według Jurića obiekt takiej wielkości pojawia się mniej więcej raz na pokolenie, a 2026 ED138 to największy obiekt transneptunowy znaleziony od około 20 lat. Jeśli potwierdzi się jego status planety karłowatej, dołączy do bardzo małej rodziny tych światów – podkreśla Holman.

Ostateczne rozstrzygnięcie, czy 2026 ED138 zasłuży na miano planety karłowatej, zajmie jeszcze trochę czasu, bo wymaga dodatkowych obserwacji. Takie obiekty pomagają odtwarzać historię migracji Neptuna i ewolucję pasa Kuipera. Odkrycie dobrze wróży także samemu obserwatorium: nie tylko wyłapuje ono nowe, poruszające się obiekty, ale pozwala szukać ich również wstecz, w archiwalnych danych. Orbitę 2026 ED138 można już obejrzeć w aplikacji OrbitViewer przygotowanej przez zespół obserwatorium.

Źródła: