Hubble rusza w „Maraton Messiera” – gromada kulista Messier 10 w UV

Maraton Messiera – Hubble dołącza do zabawy

Co roku miłośnicy nieba próbują w jedną noc złowić jak najwięcej obiektów z katalogu Messiera – gromad, mgławic i galaktyk opisanych w XVIII wieku przez Charles’a Messiera. Na tej tradycji opiera się tegoroczny Hubble’s Messier Marathon 2026: NASA publikuje serię nowych, efektownych zdjęć obiektów Messiera wykonanych Kosmicznym Teleskopem Hubble’a, dodawanych dzień po dniu od 14 do 21 marca.

Zdjęcie jądra gromady kulistej Messier 10 wykonane przez Kosmiczny Teleskop Hubble’a w ultrafiolecie, z wyraźnie zaznaczonymi na niebiesko gorącymi gwiazdami (w tym błękitnymi maruderami) na tle gęstego pola starszych, bardziej żółtych i czerwonych gwiazd. Źródło: ESA/Hubble i NASA

Jednym z bohaterów tej akcji jest gromada kulista Messier 10 (M10) w gwiazdozbiorze Wężownika, której jądro Hubble sfotografował w ultrafiolecie, podkreślając bogatą populację tzw. błękitnych maruderów – gwiazd wyglądających na znacznie młodsze niż reszta gromady.

Stary katalog, nowe spojrzenie

Katalog Messiera powstał z praktycznej potrzeby: francuski łowca komet Charles Messier spisywał obiekty mgławicowe, które mogły zmylić obserwatora polującego na komety. Z biegiem czasu jego lista przeszkadzajek stała się jednym z najważniejszych spisów jasnych gromad, mgławic i galaktyk, idealnych celów dla teleskopów amatorskich.

Współczesne maratony Messiera polegają na tym, by w jedną noc – zwykle w okolicach równonocy wiosennej – zaliczyć jak najwięcej z ponad stu obiektów katalogu, korzystając z tego, że wiele z nich jest wtedy widocznych jednocześnie nad horyzontem. NASA i zespół Hubble’a wykorzystują tę popularną tradycję, proponując wersję kanapową: nawet bez teleskopu można biegać po Messierze, oglądając nowe obrazy z kosmicznego teleskopu.

Gromada kulista M10 z bliska

Messier 10 to gromada kulista w konstelacji Wężownika, oddalona od nas o około 14–15 tysięcy lat świetlnych. Zawiera setki tysięcy gwiazd stłoczonych w kulistym obłoku o średnicy około 80 lat świetlnych, choć najgęstsze jądro ma rozmiar zaledwie kilkudziesięciu lat świetlnych. Na niebie zajmuje obszar około 20 minut kątowych, czyli mniej więcej dwie trzecie średnicy tarczy Księżyca, ale jest zbyt słaba, by zobaczyć ją nieuzbrojonym okiem – jako rozmytą kulę pojawia się już w lornetce.

Hubble ogląda tylko centralny wycinek tej gromady: wcześniejsze obserwacje teleskopu pokazały najjaśniejszą część jądra o rozmiarze kilku minut kątowych, odpowiadającym około 13 latom świetlnym. Najnowszy obraz używany w akcji Messier Marathon został złożony z danych w ultrafiolecie z kamery Wide Field Camera 3 i dobrany tak, by uwypuklić gorące, błękitne gwiazdy wśród morza chłodniejszych sąsiadów. Dzięki temu widać wyraźnie nadreprezentację nietypowych obiektów – błękitnych maruderów.

Błękitni maruderzy w sercu gromady

W prostym obrazie ewolucji gwiazd wszystkie obiekty w gromadzie kulistej powstały mniej więcej w tym samym czasie i dziś powinny być starymi, dość chłodnymi gwiazdami. Tymczasem w wielu takich gromadach, w tym w M10, widzimy grupę gwiazd wyraźnie jaśniejszych i bardziej niebieskich niż powinny – na diagramie barwa–jasność leżą one powyżej głównej sekwencji, jakby były znacznie młodsze.

Te obiekty nazywa się błękitnymi maruderami (ang. blue stragglers); ich istnienie sugeruje, że w gęstym środowisku gromady dochodzi do zderzeń gwiazd lub do intensywnej wymiany masy w ciasnych układach podwójnych. W takim scenariuszu dwie stare, stosunkowo lekkie gwiazdy łączą się lub przekazują sobie materię, tworząc pojedynczy, masywniejszy obiekt, który dzięki świeżemu paliwu wygląda jak młoda, gorąca gwiazda.

Hubble jest w tych badaniach narzędziem idealnym, bo jego czułość w ultrafiolecie pozwala wyłowić gorące, błękitne gwiazdy nawet w ekstremalnie zatłoczonych jądrach gromad. Niedawno, na podstawie obserwacji UV aż 48 gromad kulistych w Drodze Mlecznej, udało się zbudować największy jak dotąd katalog ponad trzech tysięcy błękitnych maruderów; wynika z niego, że kluczową rolę w ich powstawaniu odgrywają układy podwójne, a nie czyste zderzenia przypadkowych gwiazd. M10, ze swoją bogatą populacją takich obiektów, jest jednym z przykładów tej ogólnej reguły.

Dlaczego to ważne i jak się włączyć

Badania błękitnych maruderów w gromadach kulistych pomagają lepiej zrozumieć nie tylko ewolucję pojedynczych gwiazd, ale też dynamikę całych gromad i historię Drogi Mlecznej. Zliczając takie obiekty w różnych gromadach i porównując ich liczebność z gęstością gwiazd czy częstością układów podwójnych, astronomowie testują modele tego, jak gromady wymieniają energię i jak długo mogą przetrwać w galaktycznym otoczeniu.

Akcja „Hubble’s Messier Marathon 2026” ma jednak także wymiar popularyzatorski – NASA przygotowała towarzyszące jej materiały dla miłośników nieba, w tym listy celów do obserwacji w ramach Hubble’s Night Sky Observing Challenge, z mapkami i opisami obiektów widocznych małymi teleskopami. Nawet jeśli z miejskiego balkonu nie zobaczymy subtelnych szczegółów M10, możemy porównać własne, rozmyte kulki światła z obrazami Hubble’a oraz śledzić dzień po dniu kolejne obiekty Messiera pojawiające się w serwisie misji.

Dla naukowców gromada kulista Messier 10 pozostaje laboratorium procesów gwiazdowych w skali miliardów lat, a dla nas – dobrym pretekstem, by w marcowe noce wyjść z lornetką pod ciemne niebo albo przynajmniej pobiec własny Maraton Messiera przed ekranem.

Źródła

Główne źródło:

NASA: Hubble’s Messier Marathon 2026 – informacja o akcji i nowych obrazach obiektów Messiera publikowanych między 14 a 21 marca 2026 r.

Źródła kontekstowe:

NASA: Messier 10 – NASA Science – opis gromady kulistej M10, parametry fizyczne, rola błękitnych maruderów, szczegóły obrazu UV z kamery WFC3,
Wikipedia (PL): Messier 10 – podstawowe dane o gromadzie kulistej M10: typ, odległość, rozmiar kątowy, jasność,
AstroNET: Śladami Messiera: M10 – popularnonaukowy opis gromady M10, odległość, rozmiar, populacja błękitnych maruderów oraz wskazówki obserwacyjne,
Optyczne.pl: Niebo przez lornetkę – M10, M12 i M14. Kuliste trio w sercu Wężownika – parametry fizyczne M10, liczba gwiazd, wiek, szczegóły budowy jądra oraz zdjęcie centralnej części gromady z Hubble’a,
ESA/Hubble: Globular cluster M 10 – tło obserwacyjne, rozmiary i odległość gromady, zdjęcia w wysokiej rozdzielczości,
NASA/ESA/HST: komunikaty o błękitnych maruderach w gromadach kulistych (m.in. 47 Tucanae) – scenariusze powstawania blue stragglers przez zderzenia i transfer masy,
ESA/Hubble news: Hubble uncovers the secret of stars that defy ageing – wyniki dużego przeglądu UV 48 gromad kulistych i statystyki ponad 3000 błękitnych maruderów.

Opracowanie: Agnieszka Nowak