HD 169142 d: Przełomowe odkrycie trzeciej planety wewnątrz słynnego dysku protoplanetarnego
Dzięki najnowszym analizom danych z instrumentu SPHERE na teleskopie VLT oraz sieci ALMA, międzynarodowy zespół astronomów potwierdził roku istnienie nowej egzoplanety – HD 169142 d. Obiekt ten znajduje się wewnątrz jednej z gigantycznych luk w dysku protoplanetarnym młodej gwiazdy, co stanowi bezpośredni dowód na to, jak rodzące się gazowe olbrzymy kształtują swoje układy.
Źródło: ESO/VLT/SPHERE Consortium
Trzeci element układanki w gwiazdozbiorze Strzelca
Układ HD 169142, oddalony od nas o około 375 lat świetlnych, od lat jest jednym z najważniejszych laboratoriów zajmujących się formowaniem planet. Gwiazda ta otoczona jest spektakularnym dyskiem pyłowym z wyraźnymi, pustymi pierścieniami. Do tej pory znaliśmy dwie potencjalne planety odpowiedzialne za te struktury, jednak najnowsza publikacja w Astronomy & Astrophysics ze stycznia 2026 r. ostatecznie potwierdza istnienie trzeciego obiektu – HD 169142 d.
HD 169142 d krąży wewnątrz luki pyłowej w odległości około 38 jednostek astronomicznych (j.a.) od swojej gwiazdy (czyli nieco dalej niż orbita Neptuna w naszym Układzie Słonecznym). Jej masa szacowana jest na ok. 2,5 masy Jowisza. Jest to więc potężny gazowy olbrzym, który wciąż intensywnie buduje swoją masę.
Spektakularny taniec w pyłowym pierścieniu
Odkrycie to jest wyjątkowe, ponieważ instrument SPHERE wykrył sygnał pochodzący bezpośrednio z dysku okołoplanetarnego otaczającego planetę d. Oznacza to, że obserwujemy proces narodzin w czasie rzeczywistym – planeta nie tylko odkurza swoją orbitę, tworząc luki w dysku protoplanetarnym, ale aktywnie karmi się gazem i pyłem.
Naukowcy zauważyli, że ruch HD 169142 d wywołuje specyficzne zaburzenia i fale gęstości w otaczającym materiale. Jest to jeden z nielicznych przypadków, gdy możemy badać fizykę akrecji planetarnej w układzie, który ma zaledwie ok. 6 milionów lat. Dane z 2026 roku pozwalają niemal dosłownie zobaczyć, jak młody Jowisz przyciąga do siebie materię z otoczenia.
Dlaczego HD 169142 d zmienia nasze podręczniki?
Potwierdzenie istnienia tak masywnej planety na stosunkowo odległej orbicie zmusza astrofizyków do rewizji teorii migracji planetarnej. Dotychczasowe modele często zakładały, że formowanie tak dużych obiektów w tych rejonach dysku zajmuje więcej czasu.
Polscy astronomowie, analizując te dane, podkreślają znaczenie synergii między optycznym instrumentem SPHERE a radiową siecią ALMA. Połączenie obrazowania bezpośredniego w podczerwieni z mapowaniem rozkładu gazu pozwoliło na bezdyskusyjne oddzielenie sygnału egzoplanety od fałszywych zagęszczeń pyłu, co było kluczowym wyzwaniem w badaniach tego konkretnego układu.
Źródła:
- Phys.org: „Discovery of a third planet in the protoplanetary disk of HD 169142”.
- Astronomy & Astrophysics (Vol. 686, 2026): „Imaging the protoplanetary system HD 169142: Confirming the presence of planet d in the inner dust gap”.
- ESO / SPHERE Survey: „Direct imaging of planet-disk interaction in HD 169142”.
Opracowanie: Agnieszka Nowak
