XRISM odsłania anatomię wirującej czarnej dziury

Pierwsze przełomowe wyniki misji XRISM

Długo wyczekiwana współpraca japońskiej agencji JAXA i amerykańskiej NASA przynosi pierwsze, spektakularne owoce. W opublikowanym 17 grudnia 2025 roku raporcie naukowym, misja XRISM (X-Ray Imaging and Spectroscopy Mission) zaprezentowała najbardziej precyzyjne w historii widmo rentgenowskie aktywnego jądra galaktyki. Celem obserwacji była galaktyka MCG-6-30-15, znana astronomom jako dom dla wyjątkowo szybko wirującej supermasywnej czarnej dziury.

To, co zobaczył XRISM, to nie tylko potwierdzenie wcześniejszych teorii, ale zupełnie nowa jakość danych, która pozwala nam zajrzeć w serce galaktycznego potwora z dokładnością niemożliwą dla poprzednich instrumentów.

Taniec grawitacji i światła

Kluczem do sukcesu jest instrument Resolve – nowatorski spektrometr mikrokalorymetryczny zainstalowany na pokładzie satelity. Pozwolił on astronomom na wyodrębnienie poszczególnych pierwiastków chemicznych (takich jak żelazo, neon czy krzem) wirujących w dysku akrecyjnym tuż nad horyzontem zdarzeń.

Najnowsze dane ujawniają:

• Ekstremalną prędkość wiatrów: Gaz wokół czarnej dziury nie tylko opada do środka, ale jest też gwałtownie wyrzucany na zewnątrz z prędkościami rzędu dziesiątek tysięcy kilometrów na sekundę.
• Geometrię czasoprzestrzeni: Dzięki efektowi Dopplera i grawitacyjnemu przesunięciu ku czerwieni, naukowcy mogli zmierzyć, jak bardzo czarna dziura wlecze za sobą czasoprzestrzeń (efekt Lensego-Thirringa). Wyniki potwierdzają, że czarna dziura w MCG-6-30-15 wiruje z prędkością bliską granicy fizycznej możliwości.

Dlaczego XRISM jest tak ważny?

Po utracie satelity Hitomi w 2016 roku, astronomia rentgenowska czekała na następcę dekadę. XRISM wypełnia tę lukę, oferując rozdzielczość spektralną 30-krotnie wyższą niż słynne obserwatorium Chandra.

Jak podkreślają badacze z zespołu naukowego misji: To tak, jakbyśmy do tej pory oglądali czarno-biały film na starym telewizorze, a teraz nagle przełączyli się na IMAX w 4K. Widzimy turbulencje i ruchy materii, które wcześniej były dla nas tylko rozmytą plamą.

Klucz do ewolucji Wszechświata

Zrozumienie, jak czarne dziury oddziałują ze swoim otoczeniem poprzez wiatry i dżety, jest kluczowe dla wyjaśnienia zagadki ewolucji galaktyk. To właśnie te procesy decydują o tym, kiedy galaktyka przestaje tworzyć nowe gwiazdy. Dzisiejsze wyniki z XRISM to pierwszy krok w nowej erze precyzyjnej astrofizyki wysokich energii.

---

Źródła informacji:

1. The Astrophysical Journal – „A Sharper View of the X-Ray Spectrum of MCG–6-30-15 with XRISM, XMM-Newton, and NuSTAR”
2. JAXA / NASA – Oficjalne komunikaty misji XRISM
3. Phys.org – „First light results from XRISM mission reveal active galactic nucleus structure”.

Opracowanie: Agnieszka Nowak