Dziś, 30 sierpnia 2026 roku, z Przylądka Canaveral wystartował Kosmiczny Teleskop Nancy Grace Roman – najnowszy flagowy teleskop NASA, który ma zrewolucjonizować badania ciemnej energii, ciemnej materii i egzoplanet.
Wyniesiony rakietą Falcon Heavy, Roman poleci na orbitę wokół drugiego punktu Lagrange’a układu Słońce–Ziemia (L2), skąd przez co najmniej pięć lat będzie wykonywał niezwykle szerokie i głębokie mapy Wszechświata.
Start, który otwiera nową erę obserwacji
Start zaplanowano na godzinę 7:26 rano czasu wschodniego (13:26 czasu polskiego) z platformy LC‑39A w Centrum Kosmicznym Kennedy’ego na Florydzie.
Po pomyślnym wyniesieniu i separacji od rakiety misja Roman rozpocznie około miesięczną podróż w kierunku punktu L2, położonego około 1,5 miliona kilometrów od Ziemi w kierunku przeciwnym do Słońca.
To właśnie tam, w miejscu gdzie siły grawitacyjne Słońca i Ziemi się równoważą, teleskop zajmie stabilną orbitę, z której będzie prowadził swoje przeglądy nieba przez co najmniej pięć lat.
Nowy Hubble z szerokim kątem
Teleskop Roman ma zwierciadło o średnicy 2,4 metra, czyli takie jak Hubble, ale znacznie lżejsze – waży około 186 kg, czyli mniej niż jedną czwartą masy głównego lustra Hubble’a, dzięki nowocześniejszej technologii.
Kluczowa różnica to pole widzenia: główna kamera – Wide Field Instrument (WFI) – to podczerwony aparat o rozdzielczości 300 megapikseli, który daje obraz co najmniej 100 razy szerszy niż podczerwony instrument Hubble’a, przy tej samej ostrości kątowej.
Każde pojedyncze zdjęcie Romana obejmie obszar nieba większy niż pozorny rozmiar Księżyca w pełni, a misja ma zgromadzić nawet 20 petabajtów danych przez pięć lat pracy.
Teleskop będzie obserwował w podczerwieni, co umożliwi mu zaglądanie przez pył i śledzenie światła, które podróżowało do nas przez miliardy lat, aż z najwcześniejszych epok kosmicznej historii.
Ciemna energia pod lupą obserwacji
Jednym z głównych celów misji jest zbadanie natury ciemnej energii – tajemniczego składnika kosmosu odpowiadającego za przyspieszone rozszerzanie się Wszechświata.
Misja Roman wykona ogromne przeglądy dużych obszarów nieba, mierząc słabe soczewkowanie grawitacyjne (mikroskopijne zniekształcenia obrazów galaktyk wywołane przez masę materii po drodze) oraz statystykę struktur wielkoskalowych, czyli rozkład gromad i włókien kosmicznej sieci.
Dodatkowo teleskop będzie monitorować tysiące supernowych typu Ia w odległych galaktykach – standardowych świec do pomiaru tempa rozszerzania się Wszechświata w różnych epokach jego historii.
Połączenie tych niezależnych metod ma pozwolić odpowiedzieć, czy przyspieszanie kosmosu wynika z nowej formy energii, czy z modyfikacji samej teorii grawitacji na największych skalach.
Łowca egzoplanet – mikrosoczewkowanie i koronograf
Misja Roman ma także zostać jednym z najpotężniejszych łowców egzoplanet w historii.
W ramach specjalnego przeglądu centrum Drogi Mlecznej teleskop będzie śledził jasność ponad 100 milionów gwiazd, szukając krótkich pojaśnień spowodowanych mikrosoczewkowaniem grawitacyjnym przez krążące wokół nich planety – również te bardzo daleko od swoich gwiazd, a nawet zupełnie swobodne, bezdomne.
Drugi instrument, koronograf, to demonstracja najbardziej zaawansowanej w kosmosie techniki blokowania blasku gwiazdy, umożliwiającej bezpośrednie fotografowanie i spektroskopię pobliskich egzoplanet niemal miliard razy słabszych niż ich słońca.
Choć koronograf Romana będzie technologicznym eksperymentem, ma przetrzeć szlak dla przyszłych misji szukających drugiej Ziemi w ekosferach wokół gwiazd podobnych do Słońca.
Ciemna materia, czarne dziury i kosmiczne archiwa
Mapy wykonane przez misję Roman pozwolą prześledzić, jak galaktyki i gromady galaktyk powstawały i łączyły się w strukturę wielkoskalową, co z kolei da wskazówki, z jakich cząstek może składać się ciemna materia – niewidzialny klej Wszechświata.
Jeśli ciemna materia jest ciężka i powolna, powinna wcześnie zlepiać się w gęste skupiska, które Roman zobaczy w bardzo odległym, młodym kosmosie; lżejsza i szybsza odwlekałaby powstanie tych struktur.
Poza głównymi programami teleskop udostępni część czasu społeczności naukowej, która będzie mogła badać m.in. gwiazdy w sąsiednich galaktykach, supermasywne czarne dziury, obłoki międzygwiazdowe czy małe ciała w Układzie Słonecznym.
Misja Roman ma zatem stać się kosmicznym archiwum wysokiej jakości danych, z którego kolejne pokolenia astronomów będą wydobywać nowe odkrycia – podobnie jak dziś z Hubble’a i Webba.
Co dalej?
Misja Roman jest planowana na pięć lat z możliwością przedłużenia – teleskop ma zapas paliwa na kolejne pięć lat pracy, jeśli instrumenty będą w dobrej kondycji.
Łącząc szerokie przeglądy nieba z wysoką rozdzielczością i głęboką podczerwienią, Roman będzie idealnym partnerem dla teleskopów takich jak JWST, Obserwatorium im. Very C. Rubin czy Euclid, które skupiają się na węższych polach lub innych zakresach fal.
Po fazie testów i kalibracji instrumentów (trwającej kilka miesięcy po dotarciu do L2) rozpoczną się wieloletnie przeglądy, których pierwsze wyniki – od nowych typów planet po dokładniejsze pomiary ciemnej energii – możemy zobaczyć już w ciągu kilku najbliższych lat.
Każdy kolejny katalog misji Roman będzie gęstszym szkicem kosmicznego atlasu, w którym powinno znaleźć się miejsce zarówno dla egzotycznych światów, jak i odpowiedzi na pytanie, jak będzie wyglądać dalszy los Wszechświata.
Źródła
Główne źródło:
- NASA Science – Nancy Grace Roman Space Telescope
Źródła kontekstowe:
- NASA – Nancy Grace Roman Space Telescope Press Kit,
- NASA Science – Roman Launch Countdown,
- NASA – „What Is the Nancy Grace Roman Space Telescope?” (materiał edukacyjny, opis ciemnej energii, ciemnej materii i egzoplanet),
- NASA Science – „Roman Space Telescope – Frequently Asked Questions” (szczegóły misji, planowane przeglądy, czas trwania),
- NASA – „Roman Observatory” (opis lokalizacji teleskopu w L2 i konstrukcji instrumentów),
- STScI – „Nancy Grace Roman Space Telescope” (synergia z Hubble’em, JWST i innymi przeglądami),
- SpaceX – „Roman Space Telescope Mission” (informacje o starcie Falcon Heavy z LC‑39A),
- Space.com / Spaceflight Now
Opracowanie: Agnieszka Nowak
