**Fermi przyłapał magnetar na doładowaniu supernowej**

Astronomowie od lat zadają pytanie: dlaczego niektóre supernowe świecą 10–100 razy jaśniej niż typowe eksplozje gwiazd? Odpowiedź kryła się w danych teleskopu Fermi NASA — i właśnie ją znaleziono. Komunikat NASA z 20 maja 2026 r. ogłosił pierwsze wykrycie promieniowania gamma z tzw. superjasnej supernowej, a badania opublikowane w Astronomy & Astrophysics wskazują winowajcę: supernamagnetyzowaną gwiazdę neutronową, czyli magnetar.

To złożone zdjęcie przedstawia dwa obrazy SN 2017egm, w świetle widzialnym (wstawka) i w promieniach gamma (tło). Obraz optyczny przedstawia supernową – najjaśniejszy obiekt w kadrze – oraz jej galaktykę macierzystą 1 lipca 2017 roku. Mapa tła przedstawia szeroki obszar nieba wokół miejsca, w którym znajduje się supernowa. Jaśniejsze kolory wskazują na większe prawdopodobieństwo statystyczne, że z eksplozją związane są promienie gamma. Mapa obejmuje promienie gamma wykryte przez Teleskop Dużego Obszaru Fermiego w okresie od 5 lipca do 25 października 2017 roku, czyli od 43 do 155 dni po odkryciu supernowej. Źródło: Współpraca NASA/DOE/Fermi LAT oraz Acero i in. 2026; wstawka: NOT+ALFSOC/Bose i in. 2020

Superjasne supernowe — kosmiczna zagadka

Kiedy masywna gwiazda kończy życie, jej jądro zapada się pod własnym ciężarem i następuje eksplozja — supernowa. Przez kilka tygodni może ona świecić jaśniej niż cała galaktyka. Jednak pewna rzadka klasa tych wybuchów, zwana superluminous supernovae (SLSN), jest wyjątkowo rozrzutna: emituje nieporównywalnie więcej energii niż zwykłe supernowe. Co tak bardzo doładowuje te eksplozje? Na to pytanie trudno było odpowiedzieć, bo superjasne supernowe zdarzają się rzadko i trudno je śledzić na wielu długościach fal jednocześnie.

**Magnetar — kosmiczna bateria w stylu ekstremalnym**

Magnetar to wyjątkowy rodzaj gwiazdy neutronowej — obiektu o masie porównywalnej ze Słońcem, ale ściśniętego do rozmiarów miasta. Tym, co wyróżnia magnetar, jest pole magnetyczne bilion razy silniejsze niż ziemskie. Nowo narodzony magnetar wiruje z prędkością ponad stu obrotów na sekundę, a ta rotacja napędza potężny strumień cząstek naładowanych, który wytwarza promieniowanie gamma.

Według nowego modelu właśnie taki magnetar rodzi się w sercu superjasnej supernowej. Przez pierwsze tygodnie i miesiące po eksplozji wypucha gaz pochłania emitowane przez niego promieniowanie gamma i przetwarza je na widzialne światło — stąd ekstremalny blask wybuchu. Po mniej więcej trzech miesiącach ekspandujące szczątki rozrzedzają się na tyle, że gamma zaczyna przeciekać na zewnątrz i można je zarejestrować z Ziemi.

Co wykrył Fermi i dlaczego to przełom

Obiekt badany przez zespół to SN 2017egm — supernowa odkryta w 2017 roku w galaktyce NGC 3191, odległej o ok. 440 milionów lat świetlnych w gwiazdozbiorze Wielkiej Niedźwiedzicy. To jedna z niewielu superjasnych supernowych w relatywnie bliskim sąsiedztwie, co umożliwiło szczegółowe obserwacje.

Zespół przeanalizował dane z Fermi Large Area Telescope z okresu od 43. do 155. dnia po odkryciu wybuchu. I trafił na sygnał: promieniowanie gamma zgodne z modelem magnetarowym. Co więcej, kiedy sprawdzono sześć najbliższych superjasnych supernowych z 16 lat pracy Fermiego, tylko SN 2017egm dała taki sygnał — co podkreśla wyjątkowość tego odkrycia i trudność takich obserwacji.

Tylko SN 2017egm wykazuje dowody na promieniowanie gamma, potwierdzając wcześniejsze przesłanki, że niektóre supernowe mogą być równie jasne w promieniowaniu gamma, jak w świetle widzialnym — stwierdził Guillem Martí-Devesa z Instytutu Nauk o Przestrzeni Kosmicznej (ICE-CSIC) w Barcelonie.

Dlaczego to ważne i co dalej

Odkrycie otwiera nowe okno obserwacyjne na jedne z najbardziej ekstremalnych zjawisk we Wszechświecie. Do tej pory modele magnetarowe były spójne wewnętrznie, ale brakowało im bezpośredniego potwierdzenia promieniowania gamma z rzeczywistej superjasnej supernowej. Teraz je mamy.

To ważne też dla rozumienia gwiazd neutronowych w ogóle. Magnetar jest skrajnym przypadkiem gwiazdy neutronowej — a gwiazdy neutronowe to jeden z kluczowych laboratoriów fizyki materii o skrajnie wysokiej gęstości, niedostępnej w żadnym ziemskim eksperymencie. Każdy nowy, potwierdzony sygnał z magnetarów to kolejna cegiełka do opisu ich fizyki.

W przyszłości astronomowie mają nadzieję obserwować kolejne superjasne supernowe zarówno teleskopami gamma, jak i — gdy ruszy era obserwatorium Einsteina i LISA — za pomocą fal grawitacyjnych. Jeśli magnetar napędza wybuch, powinien generować sygnał grawitacyjny możliwy do wykrycia z niedalekiej odległości.