Kolorowe, głębokie zdjęcie NGC 3660 i LEDA 1000714 (Burçin’s Galaxy) z APOD z 26 maja 2026 r.; kadr obejmujący obie galaktyki, z widoczną supernową SN 2026cff w NGC 3660 i wyraźnymi pierścieniami Burçin poniżej

Supernowa i galaktyka z pierścieniami na jednym zdjęciu

Przez /

Supernowa w NGC 3660 i galaktyka z podwójnym pierścieniem na jednym zdjęciu

26 maja na Astronomy Picture of the Day pojawiło się bardzo fotogeniczne ujęcie dwóch galaktyk: jednej dość zwyczajnej galaktyki spiralnej z supernową, oraz drugiej – niemal unikatowej galaktyki z podwójnym pierścieniem gwiazd. To jedno zdjęcie pozwala opowiedzieć dwie różne historie o ewolucji galaktyk.

Kolorowe, głębokie zdjęcie NGC 3660 i LEDA 1000714 (Burçin’s Galaxy) z APOD z 26 maja 2026 r.; kadr obejmujący obie galaktyki, z widoczną supernową SN 2026cff w NGC 3660 i wyraźnymi pierścieniami Burçin poniżej.
Źródło obrazu i prawa autorskie: Adam Block , El Sauce Obs.

Galaktyka spiralna z poprzeczką NGC 3660 –zwykła galaktyka w roli gospodarza

Galaktyka w górnej części kadru to NGC 3660, galaktyka spiralna z poprzeczką (typu SBbc), podobna ogólną budową do Drogi Mlecznej. Widać w niej kilka jasnych, niebieskich ramion spiralnych, w których powstają młode, masywne gwiazdy, oraz wydłużoną poprzeczkę przecinającą jej środek.

NGC 3660 znajduje się w gwiazdozbiorze Pucharu w odległości szacowanej na około 180–200 milionów lat świetlnych. To nie tylko efektowna galaktyka spiralna – jądro tej galaktyki klasyfikuje się jako aktywne (Seyferta typu II), co oznacza, że w centrum najprawdopodobniej znajduje się supermasywna czarna dziura, zasilana opadającą na nią materią.

Supernowa 2026cff – ostatni akt masywnej gwiazdy

Na zdjęciu APOD w NGC 3660 widać również nowy, obcy punkt światła: supernową SN 2026cff, tuż na prawo od poprzeczki centralnej. Została odkryta na początku lutego 2026 r. i sklasyfikowana jako supernowa typu II – to kategoria wybuchów powstałych w wyniku zapadnięcia się jądra masywnej gwiazdy, zwykle o masie co najmniej kilku–kilkunastu Słońc.

Podczas wybuchu supernowej gwiazda w ostatnich chwilach życia wyrzuca w przestrzeń ogromne ilości materii, wzbogacając otoczenie w cięższe pierwiastki, takie jak tlen, krzem czy żelazo. To właśnie dzięki takim eksplozjom w galaktykach rośnie chemiczne bogactwo, niezbędne później do powstawania planet skalistych i – ostatecznie – życia.

Burçin – galaktyka z dwoma pierścieniami

Dolna galaktyka w kadrze ma znacznie mniej chwytliwą nazwę katalogową LEDA 1000714 (PGC 1000714), ale jest zdecydowanie bardziej niezwykła. Znajduje się dalej niż NGC 3660, w odległości rzędu 360–370 milionów lat świetlnych, również w rejonie gwiazdozbioru Pucharu.

Jej budowa klasyfikuje ją jako tzw. galaktykę typu Hoaga – to bardzo rzadki typ, stanowiący zaledwie około 0,1% populacji galaktyk. Sama nazwa galaktyka Burçin pochodzi od imienia astrofizyczki Burçin Mutlu‑Pakdil, która jako pierwsza szczegółowo zbadała ten obiekt i opisała jego niezwykłą, podwójnie pierścieniową strukturę. W tego rodzaju obiektach widzimy niemal kuliste, stare jądro otoczone wyraźnym pierścieniem młodych, niebieskich gwiazd; w przypadku galaktyki Burçin sprawa jest jednak jeszcze ciekawsza, bo wokół eliptycznego jądra występują aż dwa dość okrągłe pierścienie.

Dwie epoki formowania gwiazd

Badania fotometryczne PGC 1000714 wykazały, że jej jądro centralne jest czerwone i stare – szacuje się wiek populacji gwiazd na około 5,5 miliarda lat. Zewnętrzny, niebieski pierścień jest znacznie młodszy: gwiazdy w nim mają około 130 milionów lat, co oznacza, że musiało dojść do stosunkowo niedawnego epizodu intensywnych procesów gwiazdotwórczych.

Jeszcze ciekawszy jest bardziej rozmyty, wewnętrzny pierścień o czerwonej barwie, sugerujący trzecią, pośrednią warstwę historii tej galaktyki. Różne kolory i wiek tych struktur wskazują, że LEDA 1000714 przechodziła co najmniej dwa różne epizody formowania gwiazd, prawdopodobnie związane z oddziaływaniami z sąsiednimi galaktykami.

Skąd biorą się takie pierścienie?

Jak powstają galaktyki o tak osobliwej budowie, wciąż nie jest całkowicie jasne. Jednym z popularnych scenariuszy jest zderzenie lub bliskie przejście mniejszej, bogatej w gaz galaktyki karłowatej obok większej, które wywołuje falę gęstości w dysku i odpala procesy gwiazdotwórcze w pierścieniu.

W przypadku PGC 1000714 autorzy badań sugerują, że zewnętrzny pierścień mógł powstać, gdy większa galaktyka włączyła w siebie gaz z bogatej w gaz galaktyki karłowatej. Obecność dodatkowego, wewnętrznego pierścienia sprawia jednak, że jest to obiekt jeszcze bardziej złożony – i dlatego tak interesujący dla astronomów badających ewolucję galaktyk.

Dlaczego to jedno zdjęcie jest ważne?

Kadr opublikowany jako APOD 26 maja 2026 r. łączy w sobie dwie skale zjawisk: krótkotrwały, dramatyczny wybuch pojedynczej gwiazdy oraz długotrwałą przebudowę całej galaktyki. Supernowa typu II przypomina o tym, że masywne gwiazdy żyją szybko i gwałtownie kończą życie, tworząc pierwiastki potrzebne kolejnym pokoleniom gwiazd i planet.

Burçin, jako galaktyka z podwójnym pierścieniem, jest z kolei skamieniałością złożonych oddziaływań grawitacyjnych, które trwają setki milionów lat. Takie obiekty są dla astronomów znakomitymi testami modeli formowania galaktyk: pozwalają sprawdzać, które scenariusze zderzeń i akrecji gazu rzeczywiście prowadzą do obserwowanych struktur.

W dodatku oba obiekty w jednym głębokim kadrze pokazują, jak bardzo zróżnicowany jest Wszechświat – od pojedynczych, krótkotrwałych eksplozji po powolne, wieloetapowe przeobrażenia całych galaktyk.

Źródła

Główne źródło:

Źródła kontekstowe:

Opracowanie: Agnieszka Nowak

Powiązane wpisy

Przewijanie do góry