Dzisiaj TESS mówi do widzenia 3I/ATLAS
Satelita NASA obserwujący egzoplanety tymczasowo przerwał swoją regularną misję w połowie stycznia, aby zaobserwować niezwykłego gościa — kometę pochodzącą z inneg układu gwiazdowego. Dziś, 22 stycznia 2026 r., ta obserwacja zmierza ku końcowi. O godzinie około 12:00 UTC satelita TESS (Transiting Exoplanet Survey Satellite) wznowi swoje pierwotne zadania, ale dane zebrane przez tydzień będą stanowić skarb naukowy przez lata.
Kim jest 3I/ATLAS? Gość spoza Układu Słonecznego
Zdjęcie: NASA, ESA, David Jewitt (UCLA); Przetwarzanie obrazu: Joseph DePasquale (STScI)
3I/ATLAS to trzecia potwierdzona kometa międzygwiazdowa w historii astronomii — gość, który przybył z układu gwiazdy innej niż nasze Słońce. Odkryta 1 lipca 2025 r. przez teleskop ATLAS w Chile, kometa ta podróżowała przez międzygwiezdną próżnię przez miliardy lat, zanim w październiku 2025 r. dopadła do naszego Układu Słonecznego z szybkością 58 km/s — znacznie szybciej niż dwie poprzednie komety międzygwiazdowe (ʻOumuamua i Borisov).
Jej pochodzenie jest oszałamiające: naukowcy szacują, że 3I/ATLAS jest stara – między 3 a 14 miliardów lat — co oznacza, że mogła powstać zanim nawet nasz Układ Słoneczny się ukształtował. Podróżowała przez Galaktykę przez epoki geologiczne, przechodząc blisko co najmniej 25 gwiazd w ostatnich 10 milionach latach, zanim wreszcie znalazła się na kursie kolizji z naszym układem planetarnym.
Czym wyróżnia się ta kometa spośród innych?
Gdy 3I/ATLAS zbliżała się do Słońca, odsłoniła sekret: jest niezwykle bogata w dwutlenek węgla (CO₂). Obserwacje z Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba wykazały stosunek dwutlenku węgla do wody wynoszący 8:1 — jeden z największych известных u komet, zwłaszcza w jej dystansie od Słońca. Dodatkowo naukowcy odkryli w jej koma (chmurze gazu i pyłu otaczającej jądro) obecność niklu, cyjanku, tlenku węgla i siarczku karbonylu — to chemiczny podpis domu, stworzony w innym układzie gwiazdowym.
Jądro komet jest maleńkie — mniej niż kilometr średnicy — ale otacza je rozległa chmura gazów i pyłu. W jej najszerszym punkcie coma sięgała średnicy 26 400 kilometrów — prawie dwa razy tyle, co średnica Ziemi!
TESS przejmuje zadanie obserwacji (i wznawia pracę dziś)
Zwykle TESS skanuje niebo w poszukiwaniu egzoplanet — potencjalnie zamieszkanych światów wokół odległych gwiazd. Ale w połowie stycznia naukowcy zrobili coś niezwykłego: czasowo przerwali jego pracę regularną, aby skierować ten niezwykle precyzyjny instrument na kometę międzygwiazdową.
Od 15 do 22 stycznia satelita zbierał dane o jasnościach i zmianach ruchu komet z precyzją, z którą mało co może się równać. Obserwacje TESS dostarczą bezpośredniego wglądu w aktywność komet już po jej przejściu przez peryhelium. To jest moment kluczowy — celem naukowców jest zrozumienie, jak kometa zmienia się, gdy temperaturą jej jądra zaczyna opadać.
Unikalna konfiguracja: opozycja dzisiaj
Dzisiaj kometa znajduje się w specjalnej pozycji na niebie — w opozycji względem Słońca. Oznacza to, że 3I/ATLAS znajduje się dokładnie po przeciwnej stronie Ziemi niż Słońce, a kąt pomiędzy kometą a Słońcem wynosi 177,6 stopnia. Ta pozycja jest astronomicznie niezwykła: w tym momencie kometa będzie widoczna przez całą noc — od zachodu słońca do wschodu — choć obserwatory będą potrzebować dużych teleskopów, aby ją dostrzec (ma jasność około 16 mag., czyli około 16 razy słabsza od co najmniej widocznego nieuzbrojonym okiem obiektu).
Ta konfiguracja umożliwia uczonym pomiar pewnych właściwości komet, które byłyby niemożliwe z innego kąta obserwacji — zwłaszcza wielkości i tekstury jej pyłu oraz polaryzacji światła.
Co już wiemy: Historia obserwacji od lipca
Odkąd odkrywcy po raz pierwszy zauważyli 3I/ATLAS siedem miesięcy temu, wiele teleskopów — zarówno naziemnych, jak i kosmicznych — zostało skierowanych w jej stronę:
- Kosmiczny Teleskop Hubble’a (lipiec 2025): Uchwycił detale jądra komet i oszacował jego rozmiar,
- Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba (sierpień–grudzień 2025): Przeprowadził spektroskopię zbliżoną do podczerwieni, ujawniając dokładny skład chemiczny gazów,
- Gemini South i inne obserwatoria naziemne: Obserwowały zmianę jej koloru i struktury komy w trakcie zbliżania się do Słońca,
- Orbitery Marsa (październik 2025): Wyłapały kometę podczas jej przebiegu blisko Czerwonej Planet,
- Juno i inne sondy kosmiczne: Obserwowały ze swoich unikalnych pozycji wokół Jowisza i Merkurego.
Czego szuka TESS w ostatnich dniach?
Precyzyjna fotometria satelity TESS pozwoli śledzić spadek aktywności komety, gdy ta oddala się od Słońca. Naukowcy chcą wiedzieć:
- Jak szybko kurczy się koma?
- Czy jądro wykazuje regularne fluktuacje jasności (wskazując na rotację)?
- Czy obserwuje się jakiekolwiek wybuchy jasności lub fragmentację?
Dane te będą archiwizowane bez okresu własności — każdy naukowiec na świecie będzie mógł je pobrać i analizować. NASA już planuje wirtualne spotkanie społeczności w lutym, aby naukowcy mogli podzielić się wstępnymi wynikami.
Przyszłość: Obserwacje po odejściu
Nie jest koniec obserwacji komety — jedynie koniec specjalnej obserwacji TESS. Kometa 3I/ATLAS będzie widoczna z Ziemi jeszcze przez miesiące, maleiąc w jasności. Do marca 2026 r. przejdzie blisko Jowisza. Kosmiczny Teleskop Hubble’a będzie ją obserwować jeszcze przez część 2026 roku, rejestrując coraz słabsze światło komety, gdy ta będzie oddalać się od Układu Słonecznego.
Ta kometa z innego świata przypomina nam, że Wszechświat jest połączony — że materia i energia przepływają między układami gwiazdowymi przez miliardy lat. A dziś, w ostatnim dniu specjalnych obserwacji komety 3I/ATLAS przez TESS, możemy cieszyć się tym wyjątkowym kosmicznym gościem na niebie.
Żródła:
- NASA TESS Special Observation Announcement (2025-2026) — https://tess.mit.edu
- HEASARC TESS Sector 1751 Update (styczeń 2026) — https://heasarc.gsfc.nasa.gov
- 3I/ATLAS Discovery Paper — Nature Astronomy (lipiec 2025)
- JWST Spectroscopy of 3I/ATLAS — NASA Announcement (sierpień 2025)
- Hubble Images of 3I/ATLAS — ESA/NASA Release (sierpień 2025)
- Hopkins et al., Age Estimates of 3I/ATLAS (lipiec 2025) — The Astrophysical Journal
- Spectroscopic Observations, Very Large Telescope (lipiec–sierpień 2025)
Opracowanie: Agnieszka Nowak
