Przełom w badaniach nad ewolucją gwiazd: Rekord prędkości pobity
W świecie astronomii białe karły są znane jako gęste, wypalone jądra gwiazd podobnych do Słońca. Choć kojarzą się ze spokojną emeryturą gwiazdy, najnowsze odkrycie opublikowane na łamach prestiżowych serwisów naukowych rzuca zupełnie nowe światło na ich dynamikę. Międzynarodowy zespół astronomów, korzystając z danych z Gemini Observatory oraz instrumentów na pokładzie satelity XMM-Newton, zidentyfikował obiekt o oznaczeniu J0240+1952 – białego karła, który wiruje wokół własnej osi z prędkością, która rzuca wyzwanie prawom fizyki gwiazdowej.
Źródło: NASA/ESA
Jeden obrót w 25 sekund – fenomen J0240+1952
Zazwyczaj białe karły obracają się raz na kilka godzin lub dni. Tymczasem nowo odkryty rekordzista wykonuje pełny obrót w zaledwie 24,93 sekundy. To najszybsza rotacja kiedykolwiek zmierzona dla tego typu obiektu. Dla porównania, Ziemia potrzebuje na to 24 godzin, a typowe białe karły – od kilkunastu minut wzwyż. Tak ekstremalne tempo sprawia, że siła odśrodkowa niemal rozrywa tę gęstą kulę materii wielkości naszej planety.
Jak to możliwe? Astronomowie wyjaśniają to zjawiskiem akrecji napędzanej magnetycznie. Biały karzeł znajduje się w układzie podwójnym z towarzyszącym czerwonym karłem. Potężna grawitacja karła ściąga gaz z sąsiada. Gdy gaz opada na powierzchnię białego karła, podkręca go, podobnie jak strumień wody rozkręca turbinę. Silne pole magnetyczne działa tu jak sprzęgło, kierując materię z ogromną prędkością na bieguny gwiazdy.
Śmigło magnetyczne: Dlaczego ten obiekt jest wyjątkowy?
Obiekt J0240+1952 nie tylko wiruje niesamowicie szybko, ale zachowuje się jak gigantyczne kosmiczne śmigło. Ze względu na ekstremalną prędkość obrotową, większość materii kradzionej z towarzyszącej gwiazdy nie opada na powierzchnię białego karła, lecz zostaje gwałtownie wyrzucona w przestrzeń międzygwiezdną pod wpływem sił magnetycznych.
Jest to dopiero drugi znany nam przypadek białego karła działającego w trybie magnetycznego śmigła. Odkrycie to pozwala naukowcom lepiej zrozumieć:
- Jak pola magnetyczne wpływają na transfer masy w układach podwójnych.
- Jakie są granice stabilności obiektów kompaktowych.
- Procesy prowadzące do wybuchów supernowych typu Ia, które są kluczowe dla mierzenia odległości we Wszechświecie.
Co to oznacza dla przyszłości astrofizyki?
Obserwacje przeprowadzone pod koniec 2025 roku pokazują, że nasze katalogi obiektów egzotycznych są wciąż niepełne. Dzięki nowej generacji teleskopów, takich jak Obserwatorium im. Very Rubin (które właśnie rozpoczęło testy), naukowcy spodziewają się znaleźć więcej takich wirujących demonów. J0240+1952 jest laboratorium ekstremalnej fizyki, gdzie grawitacja, magnetyzm i rotacja spotykają się w skali, której nie potrafimy odtworzyć w ziemskich warunkach.
Źródła informacji:
- Phys.org – „Discovery of the fastest-spinning white dwarf star”.
- Gemini Observatory / NOIRLab – „X-ray and optical observations of J0240+1952”.
- ArXiv.org – „The magnetic propeller in the cataclysmic variable J0240+1952”.
Opracowanie: Agnieszka Nowak
