W grudniu 2025 roku Międzynarodowa Unia Astronomiczna (IAU) oficjalnie ogłosiła nadanie nazwy nowej planetoidzie. Obiekt o numerze katalogowym (805997), krążący w pasie planetoid między Marsem a Jowiszem, otrzymał nazwę Wolszczan. Jest to wyjątkowe wyróżnienie dla profesora Aleksandra Wolszczana, polskiego radioastronoma, który na zawsze zmienił nasze postrzeganie Wszechświata, odkrywając pierwsze planety poza Układem Słonecznym.
Odkrycie w erze nauki obywatelskiej
Planetoida (805997) Wolszczan nie została odkryta przez jednego astronoma siedzącego samotnie przy teleskopie, lecz dzięki nowoczesnej metodzie zwanej nauką obywatelską (ang. citizen science).
Projekt COIAS i Teleskop Subaru
Obiekt został zidentyfikowany w ramach japońskiego projektu COIAS (Come On! Impacting ASteroids). Jest to aplikacja internetowa, która udostępnia archiwalne zdjęcia wykonane przez potężny Teleskop Subaru (o średnicy zwierciadła 8,2 metra), znajdujący się na szczycie Mauna Kea na Hawajach. Dzięki temu programowi, nie tylko zawodowi naukowcy, ale także amatorzy i entuzjaści astronomii mogą przeglądać dane w poszukiwaniu nieznanych dotąd ciał niebieskich.
Planetoida została po raz pierwszy zauważona na zdjęciach wykonanych latem 2016 roku za pomocą kamery Hyper Suprime-Cam (HSC). Po dokładnej analizie okazało się, że obiekt ten był obserwowany już wcześniej – najstarsze ślady pochodzą z 2007 roku z przeglądu Spacewatch, jednak dopiero połączone dane pozwoliły na precyzyjne wyznaczenie jego orbity i nadanie mu stałego numeru w maju 2025 roku.
Polska inicjatywa i spełniona obietnica
Szczególnie poruszające są kulisy nadania nazwy temu obiektowi. Za propozycją stoi polska współodkrywczyni planetoidy biorąca udział w projekcie COIAS, Maria Wicher ze Śląskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii, uczennica Liceum Ogólnokształcące „Liceum w Chmurze” w Katowicach. Inspiracją był wykład profesora Wolszczana, w którym uczestniczyła w 2023 roku w Krakowie podczas spotkania Europejskiego Towarzystwa Astronomicznego (European Astronomical Society Annual Meeting). Obiecała sobie wówczas, że jeśli kiedykolwiek odkryje obiekt w kosmosie i będzie miała prawo go nazwać, uhonoruje w ten sposób profesora. Pozostałymi odkrywcami planetoidy są: Todd Fisher, Nao Ikeda, oraz Jiashuo Zhang.
Zespół japońskich twórców aplikacji COIAS przychylił się do sugestii odkrywców i oficjalnie zgłosił propozycję do IAU, podkreślając w uzasadnieniu pionierską rolę Wolszczana w badaniach planet pozasłonecznych.
Charakterystyka (805997) Wolszczan
Nowo nazwany obiekt to typowy przedstawiciel pasa głównego planetoid. Krąży on w jego zewnętrznej części, w średniej odległości około 2,88 jednostki astronomicznej (j.a.) od Słońca (ok. 431 mln km). Pełne okrążenie naszej gwiazdy zajmuje mu 4,88 roku.
Jest to stosunkowo niewielkie ciało niebieskie. Przy założeniu standardowego dla planetoid albedo (zdolności odbijania światła) na poziomie 0,15, średnicę (805997) Wolszczan szacuje się na około 890 metrów.
Patron: Aleksander Wolszczan
Decyzja o nazwaniu planetoidy nazwiskiem polskiego naukowca została zatwierdzona przez Grupę Roboczą ds. Nomenklatury Małych Ciał (WGSBN) Międzynarodowej Unii Astronomicznej i ogłoszona w biuletynie z 15 grudnia 2025 roku.
Przełomowe odkrycie z 1992 roku
Aleksander Wolszczan (ur. 1946 w Szczecinku) zapisał się w historii nauki dzięki badaniom prowadzonym w Obserwatorium Arecibo. W 1990 roku, współpracując z Dale’em Frailem, odkrył pulsar milisekundowy PSR B1257+12 w gwiazdozbiorze Panny. Analiza sygnałów radiowych emitowanych przez ten obiekt doprowadziła do sensacyjnego wniosku: wokół martwej gwiazdy neutronowej krążą planety.
Odkrycie to, opublikowane w prestiżowym czasopiśmie Nature w styczniu 1992 roku, było pierwszym potwierdzonym przypadkiem detekcji układu planetarnego poza naszym Układem Słonecznym. Odkryte obiekty zapoczątkowały nową erę w astronomii, która doprowadziła do znalezienia tysięcy egzoplanet w kolejnych dekadach.
Polska szkoła łowców planetoid – od uczniów po pasjonatów
Odkrycie planetoidy (805997) Wolszczan to najnowszy, ale nie jedyny sukces polskich miłośników astronomii w tej dziedzinie. Polacy mają już ugruntowaną pozycję w poszukiwaniu nowych obiektów w Układzie Słonecznym, a znaczącą rolę odgrywają tu nie tylko naukowcy, ale także uczniowie szkół średnich.
Sukcesy w ramach kampanii IASC
Jeszcze przed erą projektu COIAS, polska młodzież aktywnie uczestniczyła w międzynarodowych kampaniach poszukiwań planetoid (International Asteroid Search Campaigns – IASC). Dzięki analizie zdjęć dostarczanych przez profesjonalne obserwatoria, uczniowie z Torunia i Sierpca dokonali potwierdzonych odkryć, które zostały oficjalnie uznane przez Międzynarodową Unię Astronomiczną.
W 2007 roku młodzi odkrywcy zidentyfikowali obiekt, który po dokładnym wyznaczeniu orbity otrzymał stały numer (199950). Planetoida ta okrąża Słońce co 3,74 roku. Trzy lata później, w 2010 roku, kolejna grupa uczniów odkryła planetoidę (279377), której rok trwa 5,26 ziemskich lat 13.
Sierpc i Lech Mankiewicz na niebie
W 2012 roku oba obiekty otrzymały oficjalne nazwy, wybrane przez ich odkrywców:
- Planetoida (199950) otrzymała nazwę Sierpc, na cześć mazowieckiego miasta, z którego pochodzili odkrywcy.
- Planetoida (279377) została nazwana LechMankiewicz, honorując w ten sposób fizyka, ówczesnego dyrektora Centrum Fizyki Teoretycznej PAN i wielkiego popularyzatora nauki, który umożliwił polskim szkołom udział w tym międzynarodowym przedsięwzięciu.
Te sukcesy, w połączeniu z najnowszym odkryciem planetoidy Wolszczan, pokazują, że polska astronomia amatorska i szkolna to światowa czołówka, a praca z prawdziwymi danymi naukowymi może stać się pasją dostępną dla każdego – od licealisty po informatyka-hobbystę.
Źródła:
- Wikipedia (wersja japońska)
- Wikipedia (wersja polska)
- Wikipedia (wersja angielska)
- Baza danych NASA/JPL Small-Body Database: Dane orbitalne dla obiektu 805997 (2016 LL106)
- Biuletyn WGSBN (Working Group Small Body Nomenclature): Volume 5, #28 z 15 grudnia 2025 r. – oficjalny komunikat Międzynarodowej Unii Astronomicznej o nadaniu nazwy
- Portal Racjonalista.pl – Artykuł „Polska specjalność: poszukiwanie planet”: Informacje o wcześniejszych odkryciach uczniów z Torunia i Sierpca (planetoidy Sierpc i LechMankiewicz)
- Relacja współodkrywczyni Marii Wicher (media społecznościowe): Bezpośredni tekst opisujący kulisy zgłoszenia nazwy oraz inspirację wykładem prof. Wolszczana w Krakowie.
Opracowanie: Agnieszka Nowak
